Sultan 3. Mustafa tarafından yaptırılan cami, 1760-1764 yılları ortasında inşa edildi. Periyodun saray mimarlarından Mehmed Tahir Ağa tarafından inşa edilen yapı, Osmanlı mimarisinde barok tesirlerin görüldüğü kıymetli eserler ortasında yer alıyor.
Laleli Mescidi, sırf bir ibadet yeri değil, geniş bir külliyenin merkezi olarak planlandı. Külliye içinde caminin yanı sıra imaret, çarşı, dükkanlar, medrese, sebil, çeşmeler, türbe ve han üzere yapılar bulunuyordu.
Mimari açıdan yapı, Osmanlı klasik cami planının barok üslupla yorumlandığı örneklerden biri olarak bedellendiriliyor. Caminin merkezi kubbesi sekiz paye tarafından taşınırken, yarım kubbeler ve geniş pencereler iç yere ferah bir görünüm kazandırıyor.
Bölgenin ticaret hayatıyla yakından alakalı bir pozisyonda yer alan külliyeye ilişkin dükkanlar, vakıf gelirlerinin sağlanmasında kıymetli rol oynuyordu.
Tarih boyunca çeşitli afetlerden etkilenen cami, farklı periyotlarda yapılan tamirlerle günümüze ulaştı.
Yaptırdığı mescitlere ismini vermeyen padişah
Laleli Mescidi’nin mimari yapısını, külliye tertibini ve tezyinatını kıymetlendiren akademisyen ve sanat tarihçisi Yasin Saygılı, bu yapının, Osmanlı mimarisinde barok biçiminin Nuruosmaniye Mescidi ile görünür hale gelmesinin akabinde inşa edilen bir padişah külliyesi olduğunu söyledi.
Saygılı, barok tesirlerinin yanı sıra caminin klasik Osmanlı mimarisinin tesirlerini de taşıdığını vurguladı.
Sultan 3. Mustafa’nın, büyük İstanbul zelzelesi ve yangınlarının akabinde kentin tekrar imarında öne çıkan padişahlardan biri olduğunu belirten Saygılı, “Fatih Sultan Mehmed’in yaptırdığı Fatih Mescidi’ni de yıkıldıktan sonra tekrardan yaptırıyor ve İstanbul civarındaki pek çok yıkılan veya yanan yerin inşası kendisinin devrinde gerçekleşiyor. Kendisi çokça camiyi yaptırmasına karşın hiçbirine kendi ismini vermemesiyle meşhur olan bir padişahımız. İskele Mescidi, Ayazma Mescidi, Laleli Mescidi üzere pek çok cami aslında kendisinin periyodunda inşa ediliyor.” tabirlerini kullandı.
Laleli Mescidi’nde periyodun Avrupa ve Doğu sanat anlayışından izler görüldüğüne dikkati çeken Saygılı, “S ve C kıvrımları, kubbenin süslenmesi, art tarafta gördüğünüz revzenler veya vitraylarının kullanım şekli, çizgi yapıtlarının ve kitabelerinin yoğunluğu, çininin artık kullanılmamaya başlanması üzere pek çok hususta Laleli Mescidi, o devir Osmanlı mimarisinin klasikten dönüşümünü, aşikâr açıdan da kopuşunu temsil ediyor.” değerlendirmesini yaptı.
Saygılı, caminin klasik biçimde kesme taş üzerine inşa edildiğini, birtakım kısımlarda almaşık örgü tekniğinin kullanıldığını, iç yerde ise mermer levhalarla varlıklı bir süsleme anlayışının benimsendiğini söyledi.
Laleli Mescidi’nin bulunduğu alanın tıpkı vakitte ticaret bölgesi olduğuna işaret eden Saygılı, “Burası birebir vakitte bir ticaret bölgesi olduğu için alt katı, yani giriş katı ticari yapılar için dükkan olarak kullanılıyor ve onun üzerine başka bir kotun üzerine cami inşa ediliyor. Aslında bir nevi burada, daha evvelki yüzyıllarda yapılan Rüstem Paşa Mescidi’nde olduğu üzere, taban alanını ticari faaliyetlerle değerlendirip vakfiyeye bir gelir elde etmek ve camiyi biraz daha üste kurgulayarak daha anıtsal ve daha hoş, daha uhrevi bir manzara vermek üzere bir maksadı da var.” diye konuştu.
Laleli Mescidi’nin, yakınındaki Pertevniyal Valide Sultan Mescidi’ne geçişte Osmanlı mimarisindeki dönüşümün izlenebileceği bir orta durak niteliği taşıdığını belirten Saygılı, yapının bu istikametiyle geçiş mescidi olarak değerlendirilebileceğini lisana getirdi. Saygılı, şunları kaydetti:
“Sebilleri, ticari yapıları ve medresesiyle bir arada Laleli Mescidi, o periyot bir padişah tarafından inşa ettirilen son külliye olmuştur. Sonraki padişahlar da doğal ki cami inşa ettirmiştir lakin bilhassa ekonomik durumun artık devlet için değişmesinden dolayı bir padişahın inşa ettirdiği son külliye yapısı olarak burası günümüze gelmiştir. Buradan sonra inşa edilen Mecidiye mescitleri, Yıldız Mescidi, valide sultan mescitleri üzere mescitler olağan ki vardır. Lakin bundan sonra medrese, sebil, türbe üzere çeşitli yapı formlarını içeren bir külliye formatında eser padişahlar tarafından yaptırılmamıştır. O yüzden Osmanlı periyodunda İstanbul’da Mehmet Tahir Ağa tarafından yapılan, Sultan 3. Mustafa’nın yaptırdığı Laleli Külliyesi son selatin külliyedir diyebiliriz.”
