Kanuni Sultan Süleyman’ın kızı Mihrimah Sultan tarafından yaptırılan caminin inşasına 1563’te başlandı. Mimar Sinan’ın inşa ettiği cami, 1566’da tamamlanarak ibadete açıldı.
İstanbul’un yedi zirvesinden birisinin üzerinde konumlanan cami, yüksek bir platform üzerine yerleştirilmesi sayesinde kentin birçok noktasından görülürken, bu pozisyon yapının kentin silüetinde bariz bir yer edinmesini sağladı.
Cami, tek büyük kubbeyle örtülü geniş harim yeri ve kubbeyi destekleyen kemer sistemiyle klasik Osmanlı mimarisinin dikkat cazibeli örneklerinden biri olarak kabul ediliyor. Caminin en ayırt edici özelliklerinden biri de harim duvarlarında yer alan çok sayıdaki büyük pencere sayesinde iç yerin ağır biçimde gün ışığı alması.
İç yerde kullanılan mermer personelliği ve kalem işi süslemeler, yapının sanat kıymetini ortaya koyan ögeler ortasında bulunuyor. Tek minaresi bulunan cami sırf bir ibadet yeri değil içinde medrese, sıbyan mektebi, türbe, hamam ve çeşitli vakıf yapılarının yer aldığı külliye olarak hizmet verdi.
Mimar Sinan’ın ışıkla şekillendirdiği mimari kurgu
Mimari özellikleri ve bulunduğu pozisyon prestijiyle İstanbul’un değerli tarihi yapıtları ortasında gösterilen cami, Mimar Sinan’ın ışık kullanımı ve yer kurgusundaki ustalığını yansıtan en önemli yapıtlardan biri olarak kabul ediliyor.
İstanbul Medeniyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk İslam Sanatları Tarihi Ana Bilim Kolu Doktor Öğretim Üyesi Belkıs Doğan, Edirnekapı Mihrimah Sultan Mescidi’nin mimari yapısını, kent planlamasındaki pozisyonu ve değerini anlattı.
Doğan, inşa kitabesi olmayan caminin, o devirdeki tezkirelere nazaran Mimar Sinan tarafından Mihrimah Sultan ismine yapıldığını belirterek, Mimar Sinan’ın en kıymetli yapıtlarını Yasal Sultan Süleyman ve ailesi için inşa ettiğini aktardı.
Mihrimah Sultan ismine payitahtta iki cami inşa edildiğini lisana getiren Doğan, “Yegane sultandır bu manada diyebiliriz. Diğer hanım sultanların payitaht dışında da inşa ettirdiği eserler mevcut. Fakat Mihrimah Sultan’ın İstanbul’da iki farklı mescide isminin verildiğini biliyoruz.” tabirlerini kullandı.
Caminin pozisyonu ve mimarisine değinen Doğan, şunları aktardı:
“Sur içerisinde İstanbul’un yeditepesi olarak bilinen zirvelerin en yükseğine inşa edilen caminin, bu tarafıyla her cepheden baktığınızda İstanbul silüetine tam manasıyla hakim olduğunu söyleyebiliriz. Cami Mimar Sinan’ın ustalık yapıtına götüren değerli yapılardan biridir. Tek kubbe üzerine kurgulanan cami, dört kemer ayağına oturmaktadır. Aslında ana ibadet yeri kareyken yan bölmelerde üçer küçük kubbeyle genişletme sağlamıştır Mimar Sinan, bu vesileyle de cami dikdörtgen bir forma erişmiştir. Lakin burada tek bir kubbeyle büyük bir hacim teşebbüsüyle Sinan’ın mimari uygulamasını da görmekteyiz. Yaklaşık 20 metre çapında bir kubbeye sahiptir. Kendi periyodu içinde epeyce büyük bir kubbe olduğunu söz etmek mümkün.”
Doğan, Edirnekapı’daki caminin, Üsküdar’daki Mihrimah Sultan Mescidi’nden ayrılan en büyük özelliğinin, çok aydınlık ve ferah bir iç atmosferi bulunması olduğunu belirterek, “Bunun en kıymetli sebeplerinden biri ana kubbenin oturduğu kemerlerin perde duvarlarına açılan çok sayıdaki penceredir. Burada Mimar Sinan’ın değerli bir denemede bulunduğu söz edilir ve yalnızca kendi periyodunun içerisinde buna Mimar Sinan’ın yürek edebileceği de kaynaklarda mimarlık tarihi yapıtlarında karşımıza çıkar.” diye konuştu.
Depremler nedeniyle özgün tezyinat günümüze ulaşmadı
Caminin büyük bir külliye içerisinde yer aldığını lisana getiren Doğan, klasik bölüm yapılarının büyük oranda cami merkezli külliyeler halinde inşa edildiğini ve bu külliyelerin de merkezinde cami olmakla birlikte avlusunda medresesi bulunduğunu kaydetti.
Doğan, caminin çeşitli dükkanlardan oluşan arastasının ve hala kullanılan hamamının olduğunu anlatarak, caminin türbesinde ise Mihrimah Sultan değil onun kızı Ayşe Sultan’ın eşi Semiz Ahmet Paşa’nın gömüldüğünü aktardı.
Caminin kendi devrine özgün süslemelerinin günümüze ulaşmadığını vurgulayan Doğan, “Bu cami de İstanbul’un yaşadığı pek çok sarsıntıya maruz kaldı. Bilhassa 1766 zelzelesinde hasar aldığını biliyoruz ve kalem işi eserler bu zelzelelerde tahrip olmuş. Onun dışında çini bezemenin de olmadığı bir camidir Mihrimah Sultan Mescidi. Bu da aslında klasik dönem yapıtı olması bakımından enteresan bir ayrıntıdır. Zira olağan kaidelerde klasik zaman yapıtlarında ağır bir çini tezyinatıyla karşılaşıyoruz.” biçiminde konuştu.
Selatin mescitlerin kasrı
Belkıs Doğan, Evliya Çelebi’nin seyahatnamesinde Mihrimah Sultan Mescidini “Mihrabı, minberi ve mahfili ile epey musanna bir yapıdır, bir eserdir” halinde tanımladığını bildirerek, şöyle konuştu:
“Musanna, sanatlı demektir. Hasebiyle üç kısmın yapının en tezyinatlı kısımları olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Evliya Çelebi, mescitle ilgili ‘Sair Selatin mescitlerin kasrı konumundadır’ der. Bu da şu manaya gelmektedir. Caminin İstanbul’un en yüksek zirvesinde bulunuyor olması onu başka yapılardan, öteki selatin yapıtlardan daha yüksek bir pozisyonda görmemizi sağlıyor. Bu da mescitlerdeki hünkar kasrının yüksekliğine yapılan bir benzetme olarak söz edilebilir. Bu camiyi güya bir selatin caminin kasrı üzere kente o denli bir yakıştırmayla anlatmaktadır Evliya Çelebi.”
Kente iki tane Mihrimah Sultan Mescidi yapılmasının farklı anlatılara mevzu olduğuna değinen Doğan, şunları kaydetti:
“Dolayısıyla halk nezdinde bir açıklamaya gereksinim duyulmuş üzere hakkında çeşitli anlatılar ortaya çıkmıştır. Aslında bu anlatılar kaynaklarda yer almamaktadır. Genel prestijiyle şöyle bir kanı oluşmuştur anlatılarda. Mihrimah Sultan için yapılan birinci cami Üsküdar’da bulunan cami, nispeten bu mescide kıyasla biraz daha karanlık bir imaja sahiptir. Mihrimah Sultan’ın bundan çok hoşnut olmadığı ve kendi ismine daha aydınlık, daha ferah bir cami talep ettiği anlatılır ve o sebeple Sinan’ın onun için ikinci camiyi inşa ettiği söylenir.”
