Dijital teknolojilerde yaşanan gelişmelerle birlikte toplumsal medya platformları ehemmiyetini ve tesir gücünü her geçen gün artırıyor. Başta ABD ve Çin menşeli toplumsal medya şirketleri olmak üzere bir çok teknoloji şirketi geliştirdikleri sistemlerle kullanıcıların platformlarda geçirdikleri mühletleri yükseltmeye çalışıyor.
Platformların kullandıkları teknikler ortasında en dikkat cazip olanı ise algoritmalarla kullanıcıların bağımlı hale gelmesini sağlamak yer alıyor. Algoritmaların kullanıcı davranışlarını ve platformda geçirdikleri süreyi üst düzeylere taşıması sonucunda ise bilhassa ergenlik periyodu ve genç yaştaki bir çok kullanıcı bağımlı hale gelebiliyor.
Bu kapsamda, toplumsal medyanın çocuklar ve gençler üzerindeki olumsuz tesirlerine dair tüm dünyada kısıtlayıcı tedbirler yasallaşırken platformların suçlandığı mahkemeler ise devam ediyor. ABD’nin Los Angeles kentinde görülen çocuklarda toplumsal medya bağımlılığı davası, teknoloji dünyasında “tarihi bir hesaplaşma” olarak görülüyor.
Konuyla ilgili İlyas Kaya, toplumsal medya bağımlılığının bireyin günlük yaşantısında, toplumsal medya kullanımına bağlı yaşadığı tüm olumsuz tesirlere karşın, toplumsal medya kullanımı üzerindeki denetimi sağlayamaması olduğunu söyledi.
Sosyal medya platformlarının bireylerin bu platformları daima kullanması için algoritmalar kullandığını belirten Kaya, bu algoritmaların bireyi her gün en uzun müddet platformda tutma mantığıyla çalıştığına işaret etti.
Kaya, toplumsal medya platformlarının kullanıcıları takip ederek ilgi duydukları içerikleri öğrendiğini lisana getirerek, “Bu yolla size emsal ve daha cazip içerikleri arka arda göstermeye başlar.” dedi.
Bu durumun bir nevi kişiyi içine çeken girdap, bataklık ya da kara delik üzere olduğunun altını çizen Kaya, şu değerlendirmelerde bulundu:
“Özellikle duygusal reaksiyon yaratan (neşe, öfke, kaygı, merak, haz) içerikleri öne çıkarılır ve burada da şahsa özel algoritmalar oluşturulur. Ayrıyeten sonsuz kaydırma ile de bir ‘dur’ noktası oluşmaz ve bu bataklığa daha çok çeker sizi. Platformların gayesi daha çok reklam izlenmesi eşittir daha çok paradır. Siz aslında para ödemeden bu içeriklere ulaştığınızı zannedersiniz lakin platformlar sizin üzerinizden para kazanmaya başlamıştır bile. Algoritmalar ruhsal zaaflarımızı (merak, onay gereksinimi, dopamin) ve gereksinimlerimizi kullanmak için vardır. Algoritmalar size görmek, duymak isteyeceklerinizi sunan ve birçok uzman tarafından ‘dijital kumar makineleri’ üzere tanımlanan sistemlerdir.”
Kaya, çok toplumsal medya kullanımının ziyanları olduğuna değinerek, kelamlarını şöyle sürdürdü:
“Ailelerin sıkça üzerinde durduğu bu problemlere biz klinisyenler ve araştırmacılar da sıklıkla psikiyatrik muayenelerimizde rastlamaktayız. Bilimsel çalışmalarda da çok toplumsal medya kullanımı ile bağlı olabilecek ve çocuk ve ergenlerde görülebilen en kıymetli psikiyatrik meseleler: Majör depresif bozukluk, bilhassa anksiyete bozuklukları, uyku bozuklukları, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, vücut dismorfik bozukluk, yeme bozuklukları, akran zorbalığının en ağır tiplerinden biri olan siber zorbalık, çocuk istismarları, travma sonrası gerilim bozukluğudur. Ayrıyeten ileride öteki bağımlılıklara (özellikle online oyun ve kumar bağımlılığı) ve yetişkin hayatta kişilik bozukluklarına yatkınlık artabilmektedir.”
Psikiyatrik sorunların arttığına dair bilimsel bilgilerin gün geçtikçe arttığına işaret eden Kaya, çocuk ve ergenlerin şimdi kimlik ve kişilik gelişimlerini tamamlamamış ve fizikî, mental, toplumsal olarak hala gelişmekte olan bireyler olduğunu vurguladı.
Çocuk ve ergenlerin bu istikametiyle dışarıdan gelebilecek her türlü olumlu ya da olumsuz çevresel tesirin de en büyük maksadı olabildiğini anlatan Kaya, “Özellikle toplumsal medyada daima diğerleri tarafından beğenilme ve onaylanma gereksinimi, aslında gerçekte var olmayan fakat ‘Herkes benden daha memnun, daha güçlü, daha başarılı, daha … ve benzeri’ yanlış algıların oluşması, aslında dönemsel olarak var olan kırılganlığı arttırıcı bir faktör olabilmektedir. Tüm bu bilimsel ve klinik müşahedeler de göz önünde bulundurulduğunda ailelerin ‘psikolojik zarar’ tezleri temelsiz değil diyebiliriz.” diye konuştu.
16 yaşından küçüklere toplumsal medya yasakları uygulanmasının gündemde olmasının pek doğal olduğunu belirten Kaya, online oyun, toplumsal medya, online alışveriş üzere bağımlılıkların olumsuz tesirlerinin büyüklüğünün gelecek vakitlerde daha fazla fark edilir hale geleceğini lisana getirdi.
Kaya, kumar ve kimyasal bağımlılıklarda ilgili husus ya da davranışa ulaşılabiliyor olmanın bağımlılığın başlamasında en kıymetli risk faktörlerinden biri olduğunu lakin günümüz değişen dünyasında dijital ortamların ömrümüzün bir modülü haline gelmiş durumda olduğunu anlattı.
Online oyun, alışveriş, sanal medya kullanımının yarattığı olumsuz sonuçlar ortaya çıktıkça yasaklar, kısıtlamalar ya da kontrollerin doğal olarak devreye girmek zorunda olduğunu lisana getiren Kaya, “Çocuk ve gençlerin, toplumsal medyayı yanlışsız ve kendilerine ziyan vermeyecek formda kullanmayı öğrenecek olgunluğa ulaştığı varsayılan yaş sınırlaması keyfi bir sınırlama olmadığı üzere bilimsel temelleri gitgide daha da netleşen ve geleceğimiz olan çocuk ve ergenler için önemli ve değerli bir mevzu.” dedi.
Bağımlılıkta en kıymetli yaklaşımın hiç bağımlı olmamak olduğunu, bunun da küçük yaşta çocukların ağır ekran ve toplumsal medya maruz kalmasının azaltılmasıyla başlayacağını belirten Kaya, “Çocukları büsbütün izole etmek de gerçekçi değil ve günümüzde mümkün değil. Bu noktada dijital okuryazarlık kıymetli. Kontrol, kısıtlama ve yasaklar tek başına tahlil değil. Asıl tahlil çocuklarımıza yaş ve gelişim düzeylerine uygun kullanımı öğretmek.” sözlerini kullandı.
Ben artık “bağımlıyım” diyenlerin öncelikle bunun ismini hakikat koymak ismine, bu alanda çalışan uzmandan (psikolog/psikiyatrist) dayanak alması gerektiğine işaret eden Kaya, tekliflerini şöyle sıraladı:
“En tesirli formüllerden biri toplumsal medya anlık bildiri ve mesajlarının kapatılması. Bu platformlara uygulama mühlet limitleri koymak, yatmadan 1 saat evvel telefonu büsbütün bırakmak. Telefonu çalışma alanından ve yatak odasından uzak tutmak, gri tonlar kullanmak. Renkler olmayınca beynin görsel ödül sistemi daha az tetiklenir ve telefon daha ‘sıkıcı’ gelmeye başlar. Sık sık ben ‘Şu an neden bu uygulamaya giriyorum?’ diye kendine sorular sormak, sıkılınca otomatik olarak toplumsal medya platformlarını açtığını fark etmeye çalışmak ve farkındalıkla birlikte tekrar bu davranışı azaltmaya çalışmak, gerçek hayatta keyif aldığın sanal olmayan doğal ve yavaş dopamin mükafatları sunan aktiflikleri çoğaltmak gerekiyor. Tüm bunlara karşın değişmeyen durumlarda günlük, haftalık, aylık toplumsal medyasız devirler yaratmak (sosyal medya detoksu), doğal ki ve en kıymetlisi bağımlılık için profesyonel psikiyatrik takviye almak.”
Sonuç olarak ABD’deki davalarda ailelerin en büyük tezi olan bu platformların çocuklarda yeme bozuklukları, uyku problemleri ve intihar eğilimlerini artırdığı savlarının büsbütün temelsiz olmadığına dikkati çeken Kaya, şu değerlendirmelerde bulundu:
“Kişinin kendini taraflı olarak daima üst hakikat toplumsal karşılaştırması yani gençlerin, diğerlerinin filtrelenmiş ve ‘mükemmel’ hayatlarını gördükçe kendi ömürlerini yetersiz hissetmesi önemli bir sorun olarak önümüzde durmakta. Bu durum direkt düşük özgüven ve depresyonla ilişkilendiriliyor. Yeniden bilhassa gençlerde FOMO (Gelişmeleri Kaçırma Korkusu). Yani daima çevrimiçi olma zaruriliği, gençlerde kronik bir anksiyete sebebi üzere gözükmekte. Çocuk ve gençler, şimdi prefrontal korteksleri (beyinde karar verme ve dürtü denetiminde en değerli merkezlerden) tam gelişmediği için, algoritmaların manipülatif tesirlerine karşı ve dikkat eksikliği bozukluğu, bağımlılık üzere psikiyatrik sorunlara yatkınlık açısından yetişkinlerden çok daha savunmasızlar. Sonlar, yasaklar yahut kısıtlamalar beyin gelişimi tamamlanana kadar çocukları bu ‘dopamin döngüsünden’ koruyabilir ve uzun vadeli ruhsal hasarı azaltabilir. Ayrıyeten kontrol ve nezaretler yaygınlaştıkça akran baskısını (herkes orada, ben niçin değilim?) ortadan kaldırabilir.”
